ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Τετάρτη, 6 Ιανουαρίου 2010

Πολιτισμός : Τι σημαίνει ; - Σκέψεις του κ. Μπαμπινιώτη στη μνήμη του Χρήστου Λαμπράκη


Πριν από καιρό στην ανάρτηση με τίτλο "Παράγει πολιτισμό ο σύγχρονος Ελληνας ?" (εδώ)  είχαμε ανταλλάξει απόψεις για το τι θεωρεί καθένας μας πως εκφράζεται με την έννοια "πολιτισμός".

Διάβασα το παρακάτω πολύ ενδιαφέρον (κατά τη γνώμη μου) άρθρο το οποίο θέλησα να μοιραστώ μαζί σας. Ο κ. Μπαμπινιώτης* με αφορμή τον θάνατο του Χρήστου Λαμπράκη αναλύει ιστορικά και εννοιολογικά πως εξελίχθηκε η έννοια του "πολιτισμού" στην αρχαιότητα και στις μέρες μας και παραθέτει τη δική του οπτική για το τι σημαίνει "πολιτισμένος" και "καλλιεργημένος" άνθρωπος.
"O θάνατος τού Χρήστου Λαμπράκη δεν συγκίνησε απλώς μέγα πλήθος γνωστών και αγνώστων του Ελλήνων, δεν συγκλόνισε μόνο όσους τον ζούσαν από κοντά και συνεργάζονταν μαζί του, αλλά έδωσε συγχρόνως αφορμή για σκέψεις, συζητήσεις και αποτιμήσεις για τον πολιτισμό, τον οποίο ο εκλιπών υπηρέτησε με πάθος και πείσμα, με αφοσίωση και ορατά σε όλους αποτελέσματα. Λιτός, δωρικός και ουσιαστικός ο ίδιος άφησε- όχι με λόγια και μεγαλόστομες διακηρύξεις αλλά με το έργο και τις πράξεις του- μια διδακτική για όλους μας στάση και υποθήκη για τον πολιτισμό, για την ανάγκη καλλιέργειας τού ανθρώπου στην πιο ευρεία της μορφή. Οι σκέψεις που ακολουθούν αφιερώνονται στη μνήμη του.


Οταν ο Κοραής το 1806 ανέσυρε από τον θησαυρό τής ελληνικής γλώσσας τη λέξη πολιτισμός, για να αποδώσει εύστοχα τη γαλλική λέξη civilisation, «έπαιξε» συνειρμικά

α) με τη σχέση τού πολίτη με την πολιτεία (αρχικά η λ. πολιτισμός δήλωνε τη διαχείριση δημοσίων πραγμάτων) και

β) με ό,τι χαρακτηρίζει συχνά τον άνθρωπο τής πόλης, τη δυνατότητα μιας καλλιέργειας, μιας πιο εκλεπτυσμένης συμπεριφοράς καθώς και μιας ελευθεριότητας (πβ. άστυ-αστείος, χώρα-χωρατά). Ετσι πλάστηκε η λ. πολιτισμός με τη νεότερη σημασία της. Ας σημειωθεί ότι αντίστοιχη τής (αρχαίας) ελληνικής λέξης πολιτισμός στις σημασίες που αναφέραμε υπήρξε η λατινική λ. civilitas (civis-civilis-civilitas). Από τη Λατινική προήλθε και το γαλλ. civilisation που εμφανίζεται το 1721 (ως παράγωγο τού ρήματος civilizer ) και καθιερώνεται μέχρι τα τέλη τού 18ου αιώνα.

Δύο αιώνες νωρίτερα (από τον 16ο αι.) αρχίζει να χρησιμοποιείται στη Γαλλία η λ. culture που δήλωσε ιδίως τον πνευματικό-κοινωνικό-ηθικό πολιτισμό, σημασία η οποία ενισχύθηκε τον 18ο αι. από το Κultur τού Καντ και τις αντίστοιχες χρήσεις τής Αγγλικής και τής Γερμανικής. Οι λέξεις civilisation και culture χρησιμοποιήθηκαν στην Αγγλική και σε άλλες γλώσσες ως συνώνυμες με έμφαση στον «τεχνικό πολιτισμό» και τον «εκπολιτισμό» το civilisation και ως δηλωτικό τού ηθικού-πνευματικού πολιτισμού το culture. Το τελευταίο αποδόθηκε στην Ελληνική με τη λ. καλλιέργεια, αρχαία λέξη που χρησιμοποιήθηκε μεταφορικά (ως καλλιέργεια τού πνεύματος, των γραμμάτων και των τεχνών), όπως και το λατινικό cultura που έδωσε το culture.

Οσο κι αν ξενίζει εκ πρώτης όψεως, ισχύει το γεγονός ότι οι αρχαίοι Ελληνες, λαός που κατεξοχήν παρήγαγε πολιτισμό, δεν είχαν στη γλώσσα τους τη λέξη πολιτισμός με τη σημερινή σημασία της. Η λέξη πλάστηκε, όπως είδαμε, μόλις το 1806 από τον Κοραή με ανασημασιολόγηση.



Πώς δήλωναν, λοιπόν, και κυρίως πώς αντιλαμβάνονταν τον πολιτισμό;



Ο πολύς Werner Jaeger, στο κλασικό τρίτομο έργο του Ρaedeia, μάς δίδαξε πέραν πολλών άλλων ότι η έννοια τής παιδείας στους αρχαίους κάλυψε ό,τι σήμερα περιλαμβάνουμε στην έννοια πολιτισμός (μόρφωση, πνευματική καλλιέργεια, τέχνες, γράμματα, επιστήμες, παράδοση, αξίες). Παιδεία, λοιπόν, και παίδευσις (στην ευρύτερή της έννοια) δήλωσαν τον πολιτισμό. Γιατί μπορεί ο πολιτισμός- όπως τον εννοούμε στα νεότερα χρόνια, επηρεασμένοι από ανθρωπολογικές θεωρήσεις να είναι «το αξιακό σύστημα που διέπει στάσεις και αντιλήψεις ενός λαού», ωστόσο στο βάθος και σε σχέση με τον άνθρωπο ως πρόσωπο και ως ιδιοπροσωπία, πολιτισμός είναι η καλλιέργεια τής προσωπικότητας τού ανθρώπου μέσα από την παιδεία που έχει αποκτήσει (ατομική, τυπική, άτυπη, παράδοση, ακούσματα, διαβάσματα, βιώματα). Διαφορίζοντας οι αρχαίοι την πρακτική-επαγγελματική γνώση (που δήλωναν κυρίως οι λέξεις τέχνη και επιστήμη) από τη γνώση ως καλλιέργεια (που δήλωναν κυρίως η παιδεία και η παίδευση ) έφερναν την παιδεία κοντά στο περιεχόμενο που προσδιορίζουμε σήμερα ως πολιτισμό σε πνευματικό-ηθικό επίπεδο. Την αντίληψη αυτή τού πολιτισμού συμπλήρωναν έννοιες-λέξεις όπως η φιλοσοφία, η μουσική (που κάλυπτε τις τέχνες) και τα γράμματα. Φράσεις όπως «επί τέχνη ή επί παιδεία» (για επάγγελμα ή για μόρφωση) δείχνουν τη διαφορά που υπήρχε.

Αξίζει επίσης να παρατηρήσουμε ότι «το συνεχές τής γνώσης», η διεπιστημονικότητα, η διακλαδικότητα και η διαθεματικότητα, που είναι ζητούμενα σήμερα στην παιδεία μας για μια ουσιαστική και σφαιρική μόρφωση, ήταν εγγενή συστατικά στην πολιτισμική αντίληψη τής παιδείας των αρχαίων, οι οποίοι συνδύαζαν τη φιλοσοφία με τη ρητορική, την ιατρική (κάτι σαν ανθρωπολογία-βιολογία) με τα μαθηματικά και, βεβαίως, με τη μουσική (τις τέχνες) και την άσκηση τού σώματος (πβ. γυμναστήριο γυμνάσιο ).

Οταν χαρακτηρίζονται ως Ελληνες «οι τής ελληνικής παιδείας μετέχοντες », είναι φανερό ότι γίνεται αναφορά στη γενικότερη έννοια τού πολιτισμού και τής καλλιέργειας και όχι στη «σχολική εκπαίδευση» ή σε συγκεκριμένες μαθήσεις (γλώσσας, φιλοσοφίας κ.λπ.).

Και όταν η Αθήνα χαρακτηρίζεται ως «Ελλάδος παίδευσις», πάλι ο πολιτισμός, η Αθήνα ως πολιτιστικό-πνευματικό κέντρο εξαίρεται και όχι για την εκπαίδευσή της με την ειδικότερη έννοια. Πεπαιδευμένοι (σε αντίθεση με τους απαίδευτους ) ήταν οι καλλιεργημένοι άνθρωποι, που γνώριζαν, μετείχαν και απολάμβαναν τον πολιτισμό.

Βεβαίως, αυτό προϋπόθετε «ελεύθερο χρόνο», σχολήν. Αλλ΄ ακριβώς έχει σημασία ως επιλογή ζωής ότι η σχολή, ο ελεύθερος χρόνος, δεν μετετράπη στην Αθήνα σε σχόλη, σε αργία και ξεκούραση, αλλά αφιερώθηκε στη μόρφωση και στην προέκτασή της, την καλλιέργεια τής ψυχής, κι έτσι εξελίχθηκε σε Σχολή και Σχολείο (απ΄ όπου και η γενίκευσή του: school, cole, Schule, scuola κ.τ.ό.). Αυτή η αποφυγή σχόλης, η α - σχολία με σημαντικά θέματα, η συν-ζήτηση με σκοπό την παίδευση, τη διανοητική καλλιέργεια, τη γνώση τού κόσμου και τού εαυτού μας, την παιδεία ως υπέρβαση των απλών βιολογικών αναγκών και άμεση σύνδεση με το πνεύμα τού ανθρώπου μέσα από τα γράμματα, τη φιλοσοφία, τις τέχνες, την επιστήμη, το θέατρο, την πολιτική, τον διάλογο, αυτή η μεγάλη πολιτιστική κληρονομιά κι αυτή η παιδεία είναι που μπορούν να μας εμπνεύσουν και σήμερα.


Είναι σύμπτωση που ο Χρήστος Λαμπράκης είχε μόνιμη έγνοια τον πολιτισμό και την παιδεία;



*Ο κ. Γεώργιος Μπαμπινιώτης είναι καθηγητής της Γλωσσολογίας, πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού, τέως πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών. http://www.babiniotis.gr/

Πηγή Το Βήμα
3.1.09

Σημ δική μου
Ας αποτελέσει για το 2010 η καλλιέργεια της ψυχής καθήκον και προτεραιότητα όλων μας (συμπεριλαμβανομένης της πολιτείας) τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και σε συλλογικό.
Το έχουμε τόσο ανάγκη.....

6 σχόλια:

  1. ωχ, τη λέξη πολιτισμός την ανέσυρε ο Κοραής. Κάποιοι εις το εξής θα θέλουνε να είμαστε απολίτιστοι!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Nα είσαι καλά που μας γνώρισες το σπουδαίο αυτό κείμενο!
    Καλή Χρονιά!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. xaxa αφού λίγο πολύ όλη τη γλώσσα κατασκεύασε.. γιατι όχι και τη λέξη πολητισμό;.. :):)
    τι παιχνίδι πικρό κι αυτό στον επίλογό σου.. να διαλέξεις τη λέξη πολητεία.. και να βάλεις δίπλα τη λέξη πολητισμός.. :):)
    τον μπαμπινιώτη τον συμπαθώ ιδιαίτερα.. είναι ο μόνος που μιλά για εκπαίδευση και παιδεία και μου ακούγεται πάντα λογικός.. :):)
    γενικά συμπλέουμε.. μου φαίνεται.. θα είμαι πιό συνεπείς στο μέλον στην παρακολούθησή σου.. :):)
    α και δεν ευχαρίστησα στο προηγούμενο για τη γνωρημία με το μπλογκ του φίλου περί νεωτέρας ιστορίας.. πήγα και κόλλησα στη μελέτη.. ξέχασα να επιστρέψω.. :):)
    την καλησπέρα μου :):)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Η ετυμολογική σημασία της λέξης "πολιτισμός" είναι και σήμερα επίκαιρη.

    Ο άνθρωπος που φέρεται πολιτισμένα είναι αυτός που μπορεί να ζήσει σε μία πόλη, δηλαδή να συνυπάρξει με άλλους ανθρώπους σε ένα οργανωμένο σύνολο.

    Ο άνθρωπος που δεν ξέρει να μιλάει πολιτισμένα, να φέρεται πολιτισμένα, να οδηγεί πολιτισμένα, να διαχειρίζεται τα σκουπίδια του πολιτισμένα, να ρυθμίζει την ένταση της μουσικής του πολιτισμένα και διάφορα άλλα που μπορεί να είναι και σπουδαιότερα, δεν κάνει για πόλη (ούτε για χωριό), καλύτερα να πάρει τα βουνά.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Γεια σου Dyosmaraki και καλή χρονιά!

    Φυσικά το έχουμε ανάγκη ως λαός. Βέβαια έχουμε αφομοιώσει τόσο αγενείς συμπεριφορές που θεωρώ πολύ δύσκολο να αλλάξουμε. Τόσο σε επίπεδο ατομικό όσο και σε επίπεδο κράτους. Βέβαια τα πάντα ξεκινάνε από τον καθένα μας ξεχωριστά. Αν ο καθένας μας προσπαθεί να βελτιώσει την καθημερινότητα του με το να διορθώνει τα απλά πράγματα, τότε μία αλλαγή είναι εφικτή.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Και ύστερα απο τη σχέση παιδείας- πολιτισμού, αναρωτιέμαι εαν πράγματι σήμερα οι Έλληνες είμαστε πολιτισμένοι, αφού ένα σωστό εκπαιδευτικό σύστημα δεν έχουμε ακόμα καταφέρει να φτάξουμε!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Ποιά είναι η γνώμη σας;